Sevimli İçkimiz Təşvişə səbəb olur?
Səhər oyanan kimi ətri bütün evi bürüyən bir fincan isti qəhvə bir çoxumuz üçün günə enerjili başlamağın ən xoş yoludur. Bəs qəhvə həqiqətən də panik ataka səbəb ola bilərmi?
Qəhvə dünyanın ən çox istehlak edilən içkilərindən biridir və tərkibindəki əsas aktiv maddə olan kofein mərkəzi sinir sistemini stimullaşdırır, diqqəti artırır, zehni oyanıq saxlamağa kömək edir və ümumi əhval-ruhiyyəyə müsbət təsir göstərir. Kofein bir çox insanda diqqəti və ayıqlığı artırsa da, bəzi şəxslərdə narahatlıq hissini gücləndirə, ürəkdöyünmə, titrəmə və hətta panik ataka bənzər simptomlara səbəb ola bilər.
Bəs bu mövzuda elmi araşdırmalar nə deyir?
2022-ci ildə General Hospital Psychiatry jurnalında dərc olunan “Effects of caffeine on anxiety and panic attacks in patients with panic disorder: A systematic review and meta-analysis” adlı sistemli icmal və meta-analizdə kofeinin panik pozuntusu (Panic Disorder) olan şəxslərə təsiri araşdırılmışdır.Tədqiqat çərçivəsində 6 fərqli məlumat bazasında aparılmış araşdırmalar analiz edilmiş, ümumilikdə 1893 məqalə qiymətləndirilmiş və metodoloji meyarlara cavab verən 10 tədqiqat meta-analizə daxil edilmişdir.
Panik pozuntusu diaqnozu olan şəxslərin təxminən 51%-də yüksək dozada kofein qəbulundan sonra panik atak müşahidə edilmişdir.
Plasebo qəbul edən iştirakçılarda isə panik atak qeydə alınmamışdır.
Sağlam insanlarla müqayisədə panik pozuntusu olan şəxslər kofeinin təşviş yaradan təsirlərinə əhəmiyyətli dərəcədə daha həssas olmuşlar.
Kofein yalnız panik pozuntusu olan şəxslərdə deyil, sağlam insanlarda da narahatlıq səviyyəsini artıra bilmişdir. Lakin bu təsir panik pozuntusu olanlarda daha güclü olmuşdur.
Araşdırmada istifadə olunan kofein dozaları əsasən 400–750 mq arasında olmuşdur. Bu miqdar təxminən 4–7 fincan qəhvəyə bərabər hesab edilir.
Kofein niyə panik hissini gücləndirə bilər?
Kofein beyində adenozin reseptorlarını bloklayaraq sinir sisteminin aktivliyini artırır. Bunun nəticəsində:
ürək döyüntüsü sürətlənə bilər;
nəfəsalma tezləşə bilər;
əzələlərdə gərginlik yarana bilər;
titrəmə və daxili narahatlıq hissi arta bilər.
Bu fizioloji dəyişikliklər panik atak zamanı yaşanan simptomlara bənzədiyi üçün xüsusilə həssas insanlarda panik reaksiyasını asanlaşdıra bilər.
Hər kəs qəhvəni dayandırmalıdırmı?
Xeyr. Elmi sübutlar göstərir ki, kofeinin təsiri fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır. Bir çox insan gündəlik qəhvə qəbulunu heç bir problem yaşamadan davam etdirə bilir.Lakin aşağıdakı hallarda kofein qəbulunu azaltmaq və ya mütəxəssislə məsləhətləşmək faydalı ola bilər:
panik pozuntusu diaqnozu olduqda;
təşviş pozuntusu olduqda;
qəhvə içdikdən sonra ürəkdöyünmə, titrəmə və ya panik hissi yaranırsa;
yuxu pozuntuları mövcuddursa.
Mövcud elmi sübutlar göstərir ki, xüsusilə panik pozuntusu olan şəxslərdə yüksək dozada kofein panik atakı tetikləyə və narahatlıq səviyyəsini artıra bilər. Bununla belə, hər insanın kofeinə həssaslığı fərqlidir və eyni miqdar qəhvə hər kəsdə eyni təsir yaratmır. Əgər qəhvə qəbulundan sonra panik və ya güclü təşviş hiss edirsinizsə, qəbul etdiyiniz kofein miqdarını izləmək və psixoloq və ya psixiatrla məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.
İstinadlar
Klevebrant L, Frick A. Effects of caffeine on anxiety and panic attacks in patients with panic disorder: A systematic review and meta-analysis. General Hospital Psychiatry. 2022;74:22–31. https://doi.org/10.1016/j.genhosppsych.2021.11.005. (ScienceDirect)
American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). 5th ed., Text Revision. American Psychiatric Association Publishing, 2022. (Verywell Mind)