Yaxşı psixoterapevt kimdir?
Təsəvvür edin ki, iki cərrahın qarşısında eyni əməliyyat və eyni skalpel var. Alət eynidir. Amma nəticəni yalnız alət müəyyən etmir. Cərrahın biliyi, təcrübəsi, diqqəti, qərarları və həmin alətdən necə istifadə etməsi də vacibdir.
Psixoterapiyada da buna bənzər bir məqam var.
Psixoterapevtin biliyi və istifadə etdiyi yanaşma, əlbəttə, əhəmiyyətlidir. Amma terapiyanı yalnız bunlarla izah etmək mümkün deyil. Psixoterapevtin özü də prosesin bir hissəsidir. Qarşısındakı insanı necə dinləməsi, onu nə qədər görə bilməsi, münasibəti necə qurması və öz reaksiyalarını nə qədər dərk etməsi terapiyanın gedişinə təsir edir.
Psixoterapiya necə formalaşdı?
Müasir psixoterapiyanın sistemli şəkildə formalaşması XIX əsrin sonlarından başlayır. Ziqmund Freyd (1856–1939) insanın psixoloji həyatında şüuraltı proseslərin, erkən yaşantıların və daxili konfliktlərin rolunu ön plana çıxardı.
XX əsrin ortalarında Karl Rocers (1902–1987) isə insanla qurulan münasibətə xüsusi diqqət yetirdi. O, empatiya, autentiklik və şərtsiz qəbul anlayışlarını psixoterapevtik münasibətin mühüm əsasları kimi ön plana çıxardı.
Beləliklə, psixoterapiya inkişaf etdikcə yalnız nə etdiyimizin deyil, insanla necə bir münasibət qurduğumuzun da əhəmiyyəti daha aydın görünməyə başladı.
Psixoterapevt insanı necə görməlidir?
Terapiyaya gələn hər insan öz hekayəsi ilə gəlir. Bəzən iki insan eyni hadisəni danışa bilər, amma həmin hadisənin onlar üçün mənası tamamilə fərqli olar.
Hadisə eyni olsa da, insanın ona verdiyi məna fərqlidir.
Ona görə terapiyada hazır cavablar və hamıya uyğun eyni yanaşma yoxdur.
Psixoterapevt əvvəlcə insanın nə yaşadığını, bunu necə mənalandırdığını, hansı hisslərin və ehtiyacların ön plana çıxdığını anlamağa çalışır. Proses irəlilədikcə insanın özünü necə gördüyü, münasibətlərində hansı nümunələrin təkrarlandığı və öz hekayəsinə hansı tərəfdən baxdığı birlikdə araşdırılır.
İndividual yanaşma məhz burada başlayır.
İnsan psixoterapevtin qurduğu çərçivəyə uyğunlaşdırılmır. Əksinə, terapiyanın gedişi insanın ehtiyaclarına uyğun formalaşır.
Empatiya nədir və psixoterapevt üçün niyə vacibdir?
Empatiya sadəcə qarşı tərəfi başa düşmək deyil. Empatiya başqa bir insanın hisslərini anlamaq, onun emosional dünyasına yaxınlaşmaq və yaşantısına onun baxış bucağından baxmağa çalışmaqdır.
“Empatiya” anlayışının psixologiyada istifadəsi XX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Amerikalı psixoloq Edvard Titchener 1909-cu ildə alman dilindəki Einfühlung anlayışını “empathy” termini ilə ifadə etdi. Daha sonra Karl Rocers empatiyanı psixoterapevtik münasibətin əsas elementlərindən biri kimi inkişaf etdirdi. Onun yanaşmasında empatiya psixoterapevtin terapiya iştirakçısının daxili dünyasını və yaşantısını mümkün qədər onun öz çərçivəsindən anlamağa çalışması demək idi.
Psixoterapevt qarşısındakı insanın hisslərinə yaxınlaşır, onun dünyanı necə gördüyünü və yaşantısının onun üçün nə məna daşıdığını anlamağa çalışır. Lakin bu, həmin hissləri öz hissləri ilə qarışdırmaq və ya onların içində itib getmək demək deyil.
Empatiya başqasının hissini hiss etməyə yaxınlaşmaq, onu anlamaq və eyni zamanda öz emosional sərhədlərini qorumaqdır.
Məhz bu xüsusiyyət psixoterapevtə həm insanın yaşantısına yaxın qalmağa, həm də prosesə aydın və peşəkar şəkildə baxmağa imkan verir.
Terapevtik ittifaq necə yaranır?
Karl Yunqun çox təsirli bir bənzətməsi var: iki insanın görüşünü iki kimyəvi maddənin təmasına bənzədir; əgər reaksiya baş verirsə, hər ikisi dəyişir.
Psixoterapiyada da iki insanın görüşü baş verir.
Psixoterapevt sadəcə kənardan müşahidə edən biri deyil. O, terapiya iştirakçısı ilə müəyyən peşəkar sərhədlər daxilində prosesin içində olur. Dinləyir, hiss edir, düşünür və birlikdə araşdırır.
Burada terapevtik ittifaq mühüm rol oynayır. İnsanın özünü təhlükəsiz hiss etməsi, danışdıqlarının mühakimə olunmayacağını bilməsi və psixoterapevtlə birlikdə eyni istiqamətdə işləyə bilməsi terapiyanın əsas dayaqlarındandır.
Bəzən terapiyada ən mühüm an psixoterapevtin nəsə deməsi deyil.
İnsanın özündə ilk dəfə bir şeyi görməsidir.
Psixoterapevt öz reaksiyalarının fərqində olmalıdırmı?
Psixoterapevt qarşısındakı insanı görə bilməsi üçün terapiya zamanı özündə yaranan reaksiyaların da fərqində olmalıdır.
Çünki terapiya zamanı psixoterapevtdə müxtəlif emosional reaksiyalar yarana bilər. Əsas məsələ bu reaksiyaların ümumiyyətlə yaranmaması deyil, onların fərqində olmaq və şəxsi hisslərlə qarşısındakı insanın yaşantısını bir-birindən ayıra bilməkdir.
Bu, psixoterapevtdən öz daxili reaksiyalarına diqqətlə yanaşmağı və onların prosesə necə təsir edə biləcəyini düşünməyi tələb edir. Bəzən psixoterapevt özündə yaranan hissin mənbəyini anlamağa, qarşısındakı insanın ehtiyaclarını daha aydın görməyə və verdiyi reaksiyanın terapiyanın məqsədinə nə dərəcədə xidmət etdiyini nəzərdən keçirməyə ehtiyac duyur.
Bu səbəbdən psixoterapevtin öz reaksiyalarının fərqində olması peşəkar işin mühüm hissəsidir.
Özünü inkişaf etdirən və dərinləşən psixoterapevt necə olur?
Psixoterapevt üçün öyrənmək diplomla bitmir.
Daim yeni biliklər qazanmaq, öz işinə yenidən baxmaq, fərqli yanaşmaları öyrənmək və xüsusilə superviziya vasitəsilə öz işini başqa bir mütəxəssisin baxışından qiymətləndirmək peşəkar inkişafın bir hissəsidir.
Çünki hər yeni insan psixoterapevt üçün də yeni bir təcrübədir.
Peşəkar inkişaf yalnız yeni texnikalar öyrənmək deyil. Bəzən öz baxışını yenidən nəzərdən keçirmək, bilmədiyini qəbul etmək, sual vermək və öyrənməyə davam etməkdir.
Zaman keçdikcə psixoterapevt yalnız daha çox bilən deyil, insanı daha dərindən görməyi, öz reaksiyalarını daha yaxşı anlamağı və qarşısındakı insanın fərdiliyinə daha həssas yanaşmağı öyrənən mütəxəssisə çevrilir.
Bütün bunlar nə deməkdir?
Yaxşı psixoterapevt olmaq yalnız diplom, təlimlər və peşəkar biliklərlə məhdudlaşmır.
Bu peşədə bilik və təcrübə qədər insanla qurulan sağlam kontakt, empatiya, terapevtik ittifaq, öz reaksiyalarının fərqində olmaq və hər insanın fərdiliyini nəzərə almaq da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bütün bunlar birlikdə psixoterapevtin peşəkar mövqeyini formalaşdırır.
Çünki terapiyada məqsəd insanı hazır bir çərçivəyə yerləşdirmək deyil.
İnsanın özünü görməsinə kömək etməkdir.
Bəzən dəyişiklik psixoterapevtin verdiyi cavabla deyil, insanın özünə ilk dəfə başqa gözlə baxması ilə başlayır.
Yaxşı psixoterapevt insanın yerinə cavab verən deyil, onun öz cavablarını tapa bilməsi üçün təhlükəsiz və düşünməyə imkan verən bir məkan yaradan mütəxəssisdir.